Ayetullah Ali Hamaney 19 Nisan 1939’da Meşhed kentinde doğdu.
Meşhed ve Kum kentlerinde dini ilimler eğitimi alan Hamaney, 1962 yılında Kum’da Ayetullah Humeyni’nin Şah’a karşı başlattığı harekete katıldı. Çeşitli aralıklarla tutuklandı ve sürgüne gönderildi.
1978’de İslam Cumhuriyeti Partisi kurucularından olan Hamaney, devrim sonrası Temmuz 1979’da İran İslam Cumhuriyeti Savunma Bakanı Yardımcılığını üstlendi.
24 Kasım 1979’da İslam İnkılabı Muhafızları Ordusu Başkanlığına atanmasının yanı sıra aynı yıl, Tahran Cuma namazı imamlığına atandı. 1980 yılında İmam Humeyni tarafından İran Yüksek Savunma Şurası’na temsilci olarak atandı. Aynı yıl, İran Meclisine Tahran milletvekili olarak seçildi.
27 Haziran 1981 tarihinde Tahran Ebuzer Camisi’nde Halkın Mücahitleri grubunun düzenlediği iddia edilen bombalı saldırısında ağır yaralandı. Ekim 1981’de yapılan seçimlerde devrimden sonra ülkenin 3’üncü Cumhurbaşkanı seçildi. 1985 yılındaki Cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazanmasıyla da ikinci kez Cumhurbaşkanı oldu.
Humeyni’nin vefatından sonra Hamaney, ülke liderini seçme ve denetlemeyle görevli Uzmanlar Meclisi tarafından Haşimi Rafsancani’nin desteğiyle 1989 yılında ülkedeki en üst makam olan Lider (Rehber) olarak seçildi.
Yönetimi boyunca Batı karşıtlığıyla ön plana çıkan Hamaney, Rusya ve Çin ile iyi ilişkiler kurmaya çalıştı.
İran’da seçimle işbaşına gelen Cumhurbaşkanı sınırlı yetkilere sahipken, Ali Hamaney’in temsil ettiği liderlik makamı, tüm devlet organlarının üzerinde, sahip olduğu anayasal yetkilerle iç ve dış politika konularında son sözü söyleyen isim oldu.
Cumhurbaşkanı dahil olmak üzere tüm devlet organlarının üzerinde bir otoriteye sahip Rehber, İran Silahlı Kuvvetleri Başkomutanı olarak iç güvenlik ve dış politika konularında da belirleyici rol oynadı.
Hamaney, 28 Şubat 2025’te ABD ve İsral’in İran’a başlattığı hava saldırılarında öldürüldü.
Protestolar ve ağır hak ihlalleri
Hamaney, 1989’dan 2026’ya kadar “Rehber” sıfatıyla İran’da güvenlik aygıtı (Devrim Muhafızları ve paramiliter milis gücü Besic), yargı ve devletin temel karar mekanizmaları üzerinde nihai otoriteyi elinde tutan en güçlü siyasi figürdü. Bu dönemde yönetim, ekonomik kriz ve toplumsal baskılara karşı yükselen kitlesel itirazlar defalarca sert biçimde bastırıldı.
Uluslararası Af Örgütü, 2009’daki tartışmalı seçimler sonrası kitlesel itirazlarda binlerce kişinin keyfi gözaltına alındığını, sokakta “düzinelerce” kişinin öldüğünü ya da gözaltında hayatını kaybettiğini ve çok sayıda kişinin işkence ile kötü muameleye maruz bırakıldığını raporladı.
2019 Kasım’ındaki akaryakıt zammı protestolarında Af Örgütü, 15–19 Kasım günlerinde güvenlik güçlerinin müdahalesiyle öldürülen en az 321 kişinin kimlik ve vaka ayrıntılarını yayımladı. Bu süreçte Hamaney’in protestocuları “haydutlar” olarak nitelendirdi ve “dış güçleri” eylemleri körüklemekle suçladı.
2022’de Mahsa Amini’nin ölümü sonrası başlayan “Jin, Jiyan, Azadî” (Kadın, Yaşam, Özgürlük) protestolarında ise Af Örgütü, eylül-aralık ayları arasında güvenlik güçlerinin yüzlerce göstericiyi ve çocuklar dâhil sivilleri öldürdüğünü, baskının özellikle Beluç ve Kürt bölgelerinde ağırlaştığını vurguladı.
2025’in sonunda başlayıp 2026 Ocak ayı boyunca ülke geneline yayılan ekonomik temelli gösterilerde ise Hamaney protestocuları “düşmanın paralı askerleri” olarak nitelendirdi ve sert önlemler alınmasına yeşil ışık yaktı. BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, 8 Ocak’ta yoğunlaşan güvenlik operasyonlarında canlı mermi kullanımıyla çocuklar dâhil binlerce kişinin öldürüldüğünü kayda geçirdi.
Kaynak: AA, Reuters, Uluslararası Af Örgütü, OHCHR