İran, Umman’ın Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğini iki ülke arasında eşit biçimde paylaştırma teklifini kabul etmedi.
Tahran yönetimi, güvenlik kaygılarının giderilmesi için geçiş yollarında daha geniş kontrol talep etti.İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi, Umman’ın önerdiği 50-50 modelinin ülkesinin güvenlik taleplerini karşılamadığını açıkladı. İranlı üst düzey bir yetkili de bölgesel ortak yönetim planının başarı şansı bulunmadığını bildirdi.Tahran daha fazla kontrol istiyorGaribabadi’nin açıkladığı karşı teklife göre Hürmüz Boğazı’ndaki giriş trafiğinin tamamı İran kara sularından geçecek. Çıkış yönündeki trafiğin bir bölümü de İran’ın denetimindeki hatta taşınacak.Umman’ın planında ise giriş ve çıkış yollarının iki ülke arasında eşit paylaşılması öngörülüyordu.
Tahran, bu düzenlemenin İran’ın boğazdan geçen gemileri izlemesine yeterli imkân sağlamayacağını savundu.İran, kendi teklifinin kabul edilmemesi halinde boğazın yeniden bütünüyle açılamayacağını belirtti.
Taraflar arasındaki anlaşmazlık böylece geçiş ücretinden önce deniz yollarını kimin kontrol edeceği noktasında düğümlendi.Gönüllü ücret modeli masadaUmman’ın Körfez ülkelerince desteklenen daha geniş planı, İran ile Umman’ın Hürmüz Boğazı’nı birlikte yönetmesini öngörüyor.
Model, gemilerden zorunlu geçiş ücreti alınmasına izin vermiyor.Bunun yerine gemilerin seyrüsefer güvenliği, çevrenin korunması, arama-kurtarma hizmetleri ve deniz trafiğinin düzenlenmesi için gönüllü ödeme yapması planlanıyor.
Benzer bir uygulama Malakka Boğazı’nda kullanılıyor.Teklif, İran’a tek taraflı kontrol vermeden gelir ve bölgesel güvenlik mekanizması oluşturmayı amaçlıyor.
Tahran ise giriş hattının tamamında söz sahibi olmadığı bir yönetim modeline sıcak bakmıyor.Hürmüz Boğazı’ndaki trafik ayırma düzeni, İran ile Umman’ın ortak teklifi üzerine 1968’de oluşturuldu.
Uluslararası Denizcilik Örgütü tarafından kabul edilen sistem, karşı yönlerden ilerleyen gemileri ayrı koridorlara yönlendiriyor.İran, savaş öncesinde kullanılan bu düzene artık dönmeyeceğini Umman’a iletti.
Tahran, mevcut koridorun büyük bölümünün Umman kara sularında kalmasının güvenlik açısından kabul edilemez olduğunu düşünüyor.Garibabadi ayrıca Umman’ın davetiyle dahi olsa üçüncü bir ülkenin boğazda mayın temizleme faaliyeti yürütmesine izin vermeyeceklerini açıkladı.
Mayın riski nedeniyle mevcut trafik ayırma hattı kullanılamıyor.Petrol yeniden yükseldiOrtak yönetim planının tıkanması, bölgedeki askerî gerilimin yeniden arttığı bir döneme denk geldi. İran’ın ABD güçlerine yönelik füze saldırısının ardından petrol fiyatları 29 Temmuz sabahında yüzde 3’ten fazla yükseldi.Brent petrolün varil fiyatı 87 doların, ABD tipi ham petrolün fiyatı ise 82 doların üzerine çıktı.
Hürmüz’de kalıcı geçiş düzeni kurulamaması, enerji arzındaki kesintinin uzayabileceği endişesini güçlendirdi.Petrol piyasasındaki yükselişte füze saldırıları, Suudi Arabistan’daki enerji tesislerine yönelik riskler ve tanker trafiğindeki aksama birlikte etkili oldu.
Umman planının reddedilmesi diplomatik çözüm beklentisine ek baskı getirdi.Enerjinin beşte biri bu hattaHürmüz Boğazı’ndan savaş öncesinde günde yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol ürünü geçiyordu.
Bu miktar, küresel petrol ürünleri tüketiminin yaklaşık yüzde 20’sine karşılık geliyor.Dünya sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin yüzde 20’den fazlası da aynı güzergâhı kullanıyordu.
Katar’ın LNG ihracatının büyük bölümü Hürmüz üzerinden Asya ve Avrupa pazarlarına ulaşıyordu.İran ile Umman arasındaki müzakerelerde yeni bir geçiş hattı üzerinde uzlaşma sağlanıp sağlanamayacağı izlenecek.
Tarafların kontrol paylaşımında anlaşamaması halinde tanker trafiğindeki aksama ve enerji fiyatlarındaki risk primi sürebilir.
